Στο ντιβάνι του chatbot: Μπορεί η AI να αντικαταστήσει τον ψυχολόγο;

Ένας απλός προβληματισμός, μια δύσκολη σχέση, μια περίοδος κακής διάθεσης ή ένα άγχος που δεν ξέρουμε πώς να διαχειριστούμε. Όλα αυτά μπορούν σήμερα να γίνουν αφορμή για μια διαφορετική συζήτηση. Όχι με έναν άνθρωπο της εμπιστοσύνης μας ή έναν ειδικό ψυχικής υγείας, αλλά με ένα chatbot τεχνητής νοημοσύνης. Αρκούν λίγες γραμμές για να περιγράψουμε αυτό που μας απασχολεί και, σχεδόν αμέσως, να πάρουμε μια απάντηση, μια διαφορετική οπτική ή κάποιες προτάσεις.

Η αμεσότητα και η διαθεσιμότητα, αλλά και η αίσθηση ότι μπορούμε να μιλήσουμε ελεύθερα χωρίς να φοβόμαστε την κριτική, κάνουν αυτή την επιλογή ολοένα πιο ελκυστική. Και όσο η συζήτηση γίνεται πιο προσωπική, τόσο πιο εύκολο είναι να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε το chatbot σαν κάτι περισσότερο από ένα ψηφιακό εργαλείο. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι μια συνομιλία με την AI και μια συνεδρία με έναν ειδικό ψυχικής υγείας είναι το ίδιο πράγμα.

Η νέα χρήση της AI προβληματίζει και τους ειδικούς. Η American Psychological Association (APA) επισημαίνει ότι τα AI chatbots και οι εφαρμογές ευεξίας χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για ζητήματα που αφορούν την ψυχική υγεία. Ωστόσο, δεν απορρίπτει συνολικά αυτή τη χρήση, αναγνωρίζοντας ότι σε συγκεκριμένες περιπτώσεις κάποια ειδικά σχεδιασμένα εργαλεία μπορεί να ωφελήσουν τους χρήστες. Την ίδια στιγμή, επισημαίνει ότι χρειάζεται προσοχή, καθώς τα επιστημονικά δεδομένα για την αποτελεσματικότητα και την ασφάλειά τους παραμένουν περιορισμένα. Γι’ αυτό και η διάκριση ανάμεσα σε ένα εργαλείο που μπορεί να προσφέρει υποστήριξη και έναν θεραπευτή γίνεται ιδιαίτερα σημαντική όταν η συζήτηση αφορά την ψυχική υγεία.


Όταν η εύκολη λύση γίνεται θεραπεία

Η εξέλιξη αυτή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην προσβασιμότητα. Ένα chatbot είναι διαθέσιμο οποιαδήποτε στιγμή, δεν απαιτεί ραντεβού και επιτρέπει στον χρήστη να εκφράσει όσα τον απασχολούν από το κινητό ή τον υπολογιστή του.

Για κάποιον που θέλει απλώς να βάλει σε μια σειρά τις σκέψεις του ή να πάρει μια πρώτη κατεύθυνση, μπορεί πράγματι να αποτελέσει ένα εύχρηστο εργαλείο. Η ευκολία αυτή, όμως, μπορεί να γίνει παραπλανητική όταν δημιουργεί την εντύπωση ότι ένα chatbot είναι σε θέση να καλύψει και την ανάγκη για ψυχοθεραπεία ή άλλη επαγγελματική υποστήριξη σε ζητήματα ψυχικής υγείας.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο εστιάζει η APA, επισημαίνοντας ότι δεν πρέπει να βασιζόμαστε σε AI chatbots και εφαρμογές ευεξίας για την παροχή ψυχοθεραπείας ή άλλης θεραπευτικής φροντίδας για προβλήματα ψυχικής υγείας. Γιατί, όσο φυσική και υποστηρικτική κι αν μοιάζει μια τέτοια συνομιλία, ένα chatbot δεν μπορεί να αναλάβει τον ρόλο ενός ειδικού. Μπορεί να ανταποκριθεί άμεσα σε όσα του γράφουμε και να διατυπώσει μια πειστική απάντηση, δεν μπορεί όμως να αντικαταστήσει την κλινική αξιολόγηση και τη θεραπευτική σχέση που είναι απαραίτητες στην ψυχοθεραπεία.


Γιατί χρειαζόμαστε έναν ειδικό

Η αξιολόγηση από έναν ειδικό δεν βασίζεται μόνο στις λέξεις που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος απέναντί του. Λαμβάνει υπόψη το ιστορικό του, το πλαίσιο της ζωής του, τη συμπεριφορά και τον τρόπο με τον οποίο εκφράζεται, ενώ μπορεί να αξιολογήσει αν αυτό που περιγράφει αποτελεί μια παροδική δυσκολία ή αν χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση και διαφορετική αντιμετώπιση.

Ένα chatbot, από την άλλη, μπορεί να ανταποκριθεί με μεγάλη φυσικότητα στη συζήτηση, δεν διαθέτει όμως την κλινική κρίση ενός επαγγελματία. Είναι σχεδιασμένο να επεξεργάζεται όσα του γράφει ο χρήστης και να διαμορφώνει μια απάντηση, όχι να αναλάβει τη σύνθετη διαδικασία μιας θεραπευτικής σχέσης. Η επιβεβαίωση, για παράδειγμα, μπορεί να κάνει μια συζήτηση με την AI να μοιάζει ιδιαίτερα ευχάριστη και υποστηρικτική. Στην ψυχοθεραπεία, όμως, ο ειδικός δεν βρίσκεται εκεί απλώς για να συμφωνεί με τον θεραπευόμενο. Μπορεί να αμφισβητήσει μια σκέψη, να αναγνωρίσει ένα μοτίβο συμπεριφοράς ή να οδηγήσει τη συζήτηση σε μια κατεύθυνση που ο ίδιος ο άνθρωπος δεν είχε σκεφτεί.

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι η AI δεν έχει θέση στην καθημερινότητά μας. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αναζήτηση γενικών πληροφοριών ή ως ένας εύκολος τρόπος να καταγράψουμε και να επεξεργαστούμε τις σκέψεις μας. Όταν, όμως, μιλάμε για ψυχοθεραπεία, τα πράγματα είναι διαφορετικά, καθώς απέναντί μας χρειαζόμαστε έναν άνθρωπο που ακούει όχι μόνο αυτά που λέμε, αλλά και όσα δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε.