Αρχιτεκτονική και πόλη: Από την απαξίωση της αντιπαροχής στη νέα γοητεία της μητρόπολης

Οι εφαρμογές των σύγχρονων πολεοδομικών συγκροτημάτων σε όλη την Ευρώπη αποδείχθηκαν αποτυχημένες και η ελληνική πρακτική που τόσο λοιδορήθηκε έσωσε τις πόλεις μας και τους έδωσε έναν ανθρώπινο χαρακςτήρα, υποστηρίζει ο Ανδρέας Κούρκουλας ομότιμος καθηγητής Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ, Ph.D, ιδρυτικό μέλος του γραφείου Κοκκίνου - Κούρκουλας. Μιλά επίσης για τη σχέση του σπιτιού με τον εξωτερικό χώρο, ενώ περιγράφει και σκηνές από το μέλλον του πολεοδομικού σχεδιασμού και της χρήσης των κτιρίων.

ΦΩΤΗΣ ΤΣΙΜΕΛΑΣ: Ποιες αλλαγές θεωρείτε σημαντικές στην αρχιτεκτονική και την πόλη από το 2000 και μετά;

ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΟΥΡΚΟΥΛΑΣ: Ο χρόνος των αλλαγών στην αρχιτεκτονική και την πόλη είναι βασανιστικά αργός. Οι υλικές κατασκευές του ανθρώπου, κτίρια και δρόμοι, αντιστέκονται στον χρόνο. Εχουν μεγάλη αδράνεια που πολλές φορές τα κάνει να μοιάζουν αιώνια ατάραχα. Τούτου δοθέντος, μια σχετική επιτάχυνση του αργόσυρτου αρχιτεκτονικού χρόνου των τελευταίων 20 ετών οφείλεται κυρίως στη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων, στην κατασκευή του Κέντρου Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος στο Φάληρο, του Μουσείου της Ακρόπολης και τη ραγδαία αύξηση του τουρισμού. Ενώ η διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα ήταν κατά γενική ομολογία πετυχημένη, το αποτύπωμα που άφησε στην πόλη δεν ήταν το καλύτερο δυνατό.

Η στρατηγική της Βαρκελώνης που είχε προηγηθεί, με σύνθημα «Οι Ολυμπιακοί Αγώνες για την πόλη και όχι η πόλη για τους Ολυμπιακούς Αγώνες», δεν αξιοποιήθηκε στον σχεδιασμό των Αγώνων της Αθήνας. Αντί να συγκεντρωθούμε στην ανάπλαση των εγκαταλελειμμένων βιομηχανικών περιοχών της πόλης, π.χ. οδός Πειραιώς, οδηγηθήκαμε στους Θρακομακεδόνες χτίζοντας συγκροτήματα κατοικιών στη λογική της μοντέρνας πολεοδομίας, που ήδη είχαν κριθεί αποτυχημένα σε όλη την Ευρώπη. Η δημιουργία του Κέντρου Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος από τον Ρέντσο Πιάνο αποτελεί κολοσσιαίας σημασίας έργο για την Αθήνα. Η απροσδόκητη συμμετοχή του κοινού σε διαφορετικές εκδηλώσεις πιστοποιεί την τρομερή επιτυχία αυτής της κίνησης. 

Φ.ΤΣ.: Σύσσωμη η κοινότητα των αρχιτεκτόνων και πολεοδόμων απαξίωνε την ελληνική πόλη και τον άναρχο τρόπο ανάπτυξής της. Εχει αλλάξει κάτι τα τελευταία 20 χρόνια στις εκτιμήσεις αυτές;

ΑΝΔΡ.Κ.: Σταδιακά, αυτό το στερεότυπο απαξίωσης της ελληνικής πόλης της αντιπαροχής έχει αρχίσει να κλονίζεται. Σε αυτό συνέβαλε η πλήρης αποτυχία των ιδεών και των εφαρμογών της μοντέρνας πολεοδομίας. Μια παταγώδης κοινωνική αποτυχία των σύγχρονων πολεοδομικών συγκροτημάτων που κατέκλυσαν την ανοικοδόμηση της Ευρώπης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πλήρης αποτυχία του μοντέλου της σύγχρονης βιομηχανικής πόλης που κυριάρχησε σε κομμουνισμό και καπιταλισμό από τη Μόσχα μέχρι το Λονδίνο.

Ενα μοντέλο που ξεκίνησε με τους καλύτερους οιωνούς και υποσχέσεις ότι η κατοικία δεν είναι εμπόρευμα, αλλά παροχή, όπως η υγεία και η εκπαίδευση, και κατέληξε σε έναν εφιάλτη μοναξιάς, κτιρίων που εγκαταλείφθηκαν, βανδαλίστηκαν και τελικά πολλά από αυτά ισοπεδώθηκαν. Το όνειρο έγινε εφιάλτης και η πόλη της αντιπαροχής που με σιγουριά καταγγέλλαμε άρχισε να μας προκαλεί να την επανεξετάσουμε με ψυχραιμία. Μέσα από αυτές τις τραγικές εξελίξεις, η μοντέρνα πολεοδομία εκδιώχθηκε από τις αρχιτεκτονικές σχολές της Δύσης και σταδιακά πήρε τη θέση της το αντίπαλο κίνημα της «Αρχιτεκτονικής της Πόλης».

Οι πόλεις του οικοδομικού τετραγώνου και η κοινωνικότητά τους στο πέρασμα του χρόνου, από τη Βαρκελώνη μέχρι τη Νέα Υόρκη, και μέσα σε αυτές και η ελληνική πόλη, επανήλθαν στο κέντρο του αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος. Εμείς, λόγω αδύναμου κράτους, αλλά και εξαιτίας του γεγονότος ότι δεν είμαστε βιομηχανική κοινωνία, σταθήκαμε τυχεροί. Οι μοντέρνες πολεοδομικές κρατικές παρεμβάσεις περιορίστηκαν στην αρχή στα προσφυγικά και αργότερα στα λίγα προγράμματα εργατικής κατοικίας. Η αντιπαροχή, μια καθαρά ελληνική πατέντα, κυριάρχησε και καθόρισε τη μορφή των σημερινών ελληνικών πόλεων. Των πόλεων που η αισθητική τους λοιδορήθηκε, αλλά η κοινωνική τους ζωντάνια και η ασφάλεια στον δημόσιο χώρο άρχισαν να εκτιμώνται σταδιακά.

Ετσι άρχισε μια αντίστροφη πορεία επανεκτίμησης της αντιπαροχής που κατάφερε, σε συνθήκες ένδειας, σε μια χώρα κατεστραμμένη από δύο πολέμους, Παγκόσμιο και Εμφύλιο, να προσφέρει από τα υψηλότερα ποσοστά ιδιοκατοίκησης στην Ευρώπη -με το μοντέλο της πολυκατοικίας- και να αποφύγει τον εφιάλτη της μοναξιάς και της βίας στον δημόσιο χώρο των μοντέρνων συγκροτημάτων.

Η αρχιτεκτονική των κτιρίων και της πόλης δεν περιορίζεται σε μια αναπαράσταση, σε ένα στυλ που μπορεί να κριθεί με αισθητικά κριτήρια. Η αρχιτεκτονική πέρα και πάνω από αναπαράσταση συγκροτεί παράσταση, επεμβαίνει στο κινούμενο σώμα και τις αισθήσεις του και μέσα από αυτό παρεμβαίνει δραστικά και άμεσα στις κοινωνικές σχέσεις και τον πολιτισμό.

Οι ελληνικές πόλεις με το μικρότερο οικοδομικό τετράγωνο στην Ευρώπη και ως εκ τούτου με πυκνό δίκτυο μικρών, πολλών δρόμων, συνέβαλαν στην αποφυγή προβλημάτων μοναξιάς, γκετοποίησης και εμφανίζονται πολλά υποσχόμενες στις νέες απαιτήσεις της μεταβιομηχανικής ψηφιακής εποχής.

Συμβάλλουν σε παραστάσεις κοινωνικής ζωντάνιας άκρως απαραίτητες στη μοναξιά της διαδικτυακής εργασίας. Τα τελευταία 20 χρόνια η Αθήνα μπαίνει δυναμικά στη λίστα των κοινωνικά ζωντανών πόλεων και ασκεί μεγάλη γοητεία. Αδιάψευστο σημάδι αυτού, η τουριστική έκρηξη. Η πόλη βελτιώθηκε τόσο από προβλήματα περιβαλλοντικής μόλυνσης και νέφους όσο και κτιριακά, αλλά δεν άλλαξε τόσο δραστικά, ώστε να μπορούμε να αποδίδουμε σε αυτό την πλήρη ανατροπή: από μια πόλη στα αζήτητα σε θελκτικό τουριστικό προορισμό.

Φ.ΤΣ.: Η σχέση του σπιτιού με τον εξωτερικό χώρο έχει αλλάξει σημαντικά. Μεγάλες μπαλκονόπορτες, βεράντες που λειτουργούν ως προέκταση του σαλονιού, μικροί κήποι κ.λπ. Αναζητούμε ψευδαισθήσεις επανασύνδεσης με τη φύση;

ΑΝΔΡ.Κ.: Η σχέση του μέσα με το έξω, είτε στο σπίτι είτε στη δουλειά, είναι το κυρίως ζητούμενο στις σύγχρονες συνθήκες εντατικοποίησης της εργασίας. Δείτε τη μεσαιωνική αγροτική αρχιτεκτονική και τη σχέση εξωτερικού - εσωτερικού χώρου. Η ζωή στην ύπαιθρο όλη την ημέρα απαιτεί μια εσωστρέφεια και μια αποκοπή. Τα μικρά ανοίγματα απαντούν σε αυτή την ανάγκη και με κανέναν τρόπο δεν έχουν σχέση με αυτό που ο σημερινός πολιτισμός ονομάζει «θέα». Το γυαλί, η διαφάνεια, είναι το υλικό που χαρακτηρίζει τις σύγχρονες κοινωνίες. Το μέγεθος των ανοιγμάτων είναι αδιάψευστο σημάδι χρονολόγησης των κτιρίων.

Η κατάργηση της διάκρισης του μέσα από το έξω χαρακτηρίζει τον σύγχρονο πολιτισμό. Τώρα, η ιστορία με τις βεράντες και τα μπαλκόνια είναι μια ελληνική πατέντα που θέλει επανεξέταση. Το σχόλιο ενός σημαντικού Ιταλού αρχιτέκτονα που ταξίδεψε με αυτοκίνητο από τη Θεσσαλονίκη στην Αθήνα ήταν ότι δεν υπάρχει κτίριο στην Ελλάδα χωρίς μπαλκόνι, στο οποίο δεν συνάντησε ούτε έναν άνθρωπο. Το μπαλκόνι ως ημιδημόσιος χώρος εκτόνωσης της κατοικίας έχασε σταδιακά τη γοητεία του από την πρόκληση της καφετέριας και της παραμονής στον δημόσιο χώρο. Σταδιακά τα μπαλκόνια από ημιδημόσιοι χώροι μετατρέπονται σε χώρους κατακόρυφου πρασίνου και έρχονται να απαντήσουν στην έλλειψη πρασίνου στην πόλη μετασχηματίζοντας τις ελληνικές πόλεις σε νέες Βαβυλώνες.

Φ.ΤΣ.: Μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι ότι οι ελληνικές πόλεις είναι σε θέση να ανταποκριθούν στις νέες προκλήσεις και με ποιον τρόπο;

ΑΝΔΡ.Κ.: Η αυτοκίνηση παίζει καθοριστικό ρόλο στον σχεδιασμό των σύγχρονων πόλεων του 20ού αιώνα. Οι αλλαγές που κάνουν την εμφάνισή τους μέσω της αύξησης των αυτοκινούμενων οχημάτων χωρίς οδηγό, σε συνδυασμό με τη διαδικτυακή πραγματικότητα, φαίνεται να οδηγούν στη σταδιακή έκλειψη της ανάγκης της ιδιοκτησίας ενός αυτοκινήτου και της επιθυμίας οδήγησης, ενώ ταυτόχρονα εμφανίζονται εναλλακτικοί τρόποι κίνησης, όπως τα αυτοκινούμενα drones.

Αυτές οι προοπτικές αλλάζουν άρδην μία από τις σημαντικότερες παραμέτρους του πολεοδομικού σχεδιασμού και απελευθερώνουν το έδαφος για την αποσυμφόρηση του δημόσιου χώρου από το αυτοκίνητο που γνωρίζαμε, το οποίο από απελευθερωτική δύναμη κατάντησε εφιάλτης (λόγω της εξαιρετικά δύσκολης ανεύρεσης πάρκινγκ, μεταξύ άλλων). Σε αυτήν την προοπτική, θα πρέπει να επανεξετάσουμε τον σχεδιασμό των δρόμων για τους πεζούς, καθώς και τη χρήση των δωμάτων στις πολυκατοικίες ως νέου εδάφους προσγειώσεων των αυτοκινούμενων drones. Οι ταράτσες των νέων πολυκατοικιών αποκτούν σταδιακά έναν νέο ρόλο που θα πρέπει να μας απασχολήσει σοβαρά.