Συνομιλώντας με τον Αρτώ

«Το θέατρο που βλέπω σήμερα στην Ελλάδα μου αρέσει πολύ πιο πολύ από το θέατρο που έβλεπα το 2006», μου λέει. Ηταν τότε που η Ιόλη Ανδρεάδη φεύγει για το Λονδίνο για να σπουδάσει σκηνοθεσία στη RADA και στο King’s College London. Τα χρόνια που ακολουθούν τη βρίσκουν να σκηνοθετεί παραστάσεις στο Λονδίνο, το Εδιμβούργο, το Βερολίνο και τη Νέα Υόρκη, ενώ παράλληλα γράφει και τη διδακτορική της διατριβή πάνω στο Θέατρο και την Τελετουργία, την οποία και ολοκληρώνει το 2013. Λίγο καιρό μετά επιστρέφει στην Ελλάδα.

«Γιατί επέστρεψες;» τη ρωτάω. «Με την ολοκλήρωση του διδακτορικού μου έκλεισε ένας κύκλος. Σταμάτησα να βλέπω την Αγγλία σαν Γη της Επαγγελίας. Είναι μια αρκετά ξενοφοβική κοινωνία, με αρκετές διακρίσεις, ενώ το Λονδίνο συγκεκριμένα για να το χαρείς πρέπει να έχεις πολλά χρήματα. Αυτό που είχα πιστέψει τα πρώτα χρόνια στην Αγγλία ήταν ότι υπάρχει μία αξιοκρατία, ότι η ανάδειξή σου δεν συνδέεται με οικογένειες, φιλίες και χρήματα. Μετά διαπίστωσα ότι τα πράγματα λειτουργούν με συγγενικό τρόπο με τον δικό μας. Και μου φάνηκε λίγο μάταιο το να περνάω αυτά που θα περνούσα εδώ σε μία ξένη χώρα, μακριά από την οικογένειά μου και τους φίλους μου», μου εξομολογείται.



Τη συναντάω με αφορμή το έργο της «Αρτώ / Βαν Γκογκ, avec un pistolet»

, που παρουσιάζεται κάθε Σάββατο και Κυριακή στο θέατρο Σημείο (Χαριλάου Τρικούπη 4, Καλλιθέα). Ενα έργο με κεντρικό ήρωα τον Αντονέν Αρτώ, έναν από τους σημαντικότερους Γάλλους ποιητές, συγγραφείς και θεωρητικούς του θεάτρου, που ήρθε σε απόλυτη ρήξη με το κοινωνικό κατεστημένο της εποχής του, θεωρήθηκε «τρελός», κλείστηκε για χρόνια σε ψυχιατρικά ιδρύματα, υποβλήθηκε σε περισσότερα από 150 ηλεκτροσόκ και τελικά οδηγήθηκε στην αυτοκτονία, χτυπημένος και από τον καρκίνο, το 1948.

Η πρώτη επαφή της Ιόλης με το έργο του Αρτώ ήταν μέσα από το διδακτορικό της. Δεν ήταν όμως αυτή η αφορμή για να προχωρήσει στη συγγραφή του «Αρτώ / Βαν Γκογκ, avec un pistolet». Το πρώτο έναυσμα θα το δώσει ένα άλλο θεατρικό του έργο, οι «Τσέντσι», το οποίο διάβασε μετά από προτροπή του πατέρα της. «Ενθουσιάστηκα. Είναι ένα έργο κατά της επίσημης καθολικής θρησκείας, που ασκεί παράλληλα και έντονη κριτική στον θεσμό της οικογένειας. Εχει να κάνει με την ιστορία ενός πατέρα που βιάζει την κόρη του, αν κι αυτό δεν το βλέπουμε ποτέ επί σκηνής», μου εξηγεί η Ιόλη, η οποία έχει ήδη προγραμματίσει να σκηνοθετήσει το έργο, σε δική της μετάφραση, την ερχόμενη σεζόν στο Ιδρυμα Κακογιάννης.



Στο πλαίσιο της έρευνάς της για τους «Τσέντσι», αλλά και τον ίδιο τον Αρτώ, η Ιόλη επισκέπτεται πέρυσι τέτοια εποχή μία έκθεση με τίτλο «Αρτώ / Βαν Γκογκ» στο Παρίσι. «Αυτή η έκθεση είχε ως αφετηρία το δοκίμιο του Αρτώ 'Βαν Γκογκ: Ο αυτόχειρας της κοινωνίας', μέσα στο οποίο ο Αρτώ αναφέρεται σε πίνακες του Βαν Γκογκ. Η έκθεση λοιπόν συνδύασε το γραπτό του Αρτώ με τους πραγματικούς πίνακες του Βαν Γκογκ επιτυγχάνοντας μία απίστευτα δημιουργική σύνθεση», μου λέει η Ιόλη.

Το δοκίμιο είχε προκύψει κατόπιν παραγγελίας του Πιερ Λεμπ, ιδιοκτήτη μίας γκαλερί στο Παρίσι, που εν έτει 1947 αποφασίζει να κάνει μία αναδρομική έκθεση στον Βαν Γκογκ και καλεί τον Αρτώ να γράψει μία ανάλυση για τον ζωγράφο, η οποία θα αποτελούσε και τον οδηγό της εν λόγω έκθεσης. Ο Αρτώ δράττεται της ευκαιρίας και γράφει ένα δοκίμιο, που με αφορμή τον Βαν Γκογκ στρέφεται εναντίον των κοινωνικών μηχανισμών, οι οποίοι τον οδήγησαν στην αυτοχειρία.



Γοητευμένη από την έκθεση η Ιόλη παίρνει και διαβάζει το δοκίμιο του Αρτώ. Κάπως έτσι ξεκίνησαν όλα… «Το μετέφρασα και στη συνέχεια έγραψα ένα νέο έργο που εμπνέεται από αυτό. Περίπου το ένα τέταρτο του έργου αποτελεί διασκευή του δοκιμίου του Αρτώ και το υπόλοιπο είναι τελείως πρωτότυπο με αφορμή το έργο και τη ζωή των δύο ανδρών», μου επισημαίνει.

Η Ιόλη βάζει τον Αρτώ (τον ερμηνεύει ο Ιωάννης Παπαζήσης) να δίνει μία φανταστική διάλεξη. Ηρθε η ώρα να μιλήσει. Οι ακαδημαϊκοί, οι ψυχαναλυτές, οι κριτικοί και οι πάσης φύσεως αναλυτές και δικαστές των πάντων μπαίνουν στο στόχαστρό του. «Ο λόγος που με φέρνει απόψε εδώ, η αιτία που με παρακίνησε να τολμήσω αυτή τη διάλεξη, ήταν ένα συναίσθημα που δύσκολα ομολογεί ένας άνθρωπος της διανόησης, αν μπορώ να διεκδικήσω αυτόν τον τίτλο. Το συναίσθημα αυτό είναι η οργή. Η οργή εναντίον όλων εκείνων των απατεώνων, οι οποίοι εντελώς αυθαίρετα και αβασάνιστα, βασισμένοι στα πλέον υψηλά, ευαίσθητα και ανεξήγητα της ανθρώπινης φύσης είναι έτοιμοι να ξαπλώσουν και να δέσουν στο χειρουργικό τραπέζι των πιο απλοϊκών, των πιο σχηματικών αναλύσεων μία ιδιοφυΐα και να την κομματιάσουν με το βρώμικο νυστέρι τους», φωνάζει.



«Δεν πιστεύω ότι η θεωρητική σκέψη μπορεί να μιλήσει με τρόπο απόλυτο. Οπως και καμία σκέψη άλλωστε», σημειώνει η Ιόλη και συνεχίζει: «Είναι προβληματικές οι θεωρίες που σπεύδουν να χαρακτηρίσουν κάποιον ή κάτι. Αυτός ο χαρακτηρισμός αφορά πάντα ένα μέρος της αλήθειας, όχι το όλον. Αν κρίνω μάλιστα από τον ακαδημαϊκό χώρο της Αγγλίας είναι ένας συγκεκριμένος κύκλος ανθρώπων που μου έδιναν την εντύπωση ότι απαντούν ο ένας στον άλλον. Παρόλο που ισχυρίζονται ότι είναι σε διάλογο με την κοινωνία, τις τέχνες, τους άλλους πολιτισμούς, τελικά τους έβλεπα να είναι μόνο σε έναν διάλογο μεταξύ τους. Οχι ότι δεν υπάρχουν εξαιρέσεις φυσικά».

«Ο Βαν Γκογκ δεν ήταν τρελός. Ηταν ξεχωριστός», μονολογεί λίγο αργότερα ο Αρτώ στο έργο της Ιόλης. «Πώς μεταφράζεται για σένα η τρέλα;» τη ρωτάω. Μένει για λίγο σκεπτική κι ύστερα αποφασίζει να μου απαντήσει με ένα παράδειγμα. «Ηρθε να παρακολουθήσει την παράσταση κάποιος κύριος, που στο τέλος χειροκροτούσε όρθιος. Με βρίσκει μετά και μου μιλάει πολύ ένθερμα. Μου λέει: 'Πόσο έχετε κατανοήσει βαθιά όλο αυτό το φαινόμενο με τις αυτοκτονίες εν μέσω κρίσης… Δεν φταίνε οι άνθρωποι, η ίδια η κοινωνία τους οδήγησε σε αυτό'. Ηταν πολύ εύστοχη η παρατήρησή του και ο συσχετισμός που έκανε με το σήμερα. Θέλοντας λοιπόν να συνεχίσω τη συζήτηση μαζί του, τον ρωτάω: 'Εσάς πώς σας λένε;'. Και γυρίζει και μου λέει: 'Δεν ξέρεις πώς με λένε'. Τα χάνω. 'Οχι. Συγγνώμη', του απαντώ. 'Λογικό να μην ξέρεις πώς με λένε. Με έχουν εξαφανίσει. Ερχονται σπίτι μου, το κάνουν άνω κάτω, καταστρέφουν τα πάντα που έχουν να κάνουν με το όνομά μου και μετά λένε ότι το έκανα εγώ'. Ολα αυτά με τον ίδιο τόνο φωνής, χωρίς να αλλάξει το βλέμμα του, τίποτα», μου διηγείται η Ιόλη και την κοιτάζω σαν χαμένος.



«Αυτή είναι μία εικόνα που έρχεται τώρα πρόσφατα στο μυαλό μου σε σχέση με την τρέλα», συνεχίζει. «Αυτός ο άνθρωπος έκανε μία πολύ λογική ανάγνωση του κειμένου του έργου και ταυτόχρονα είχε ένα συγκεκριμένο τρόπο σκέψης που δεν συμβαδίζει με τον τρόπο που σκεφτόμαστε εμείς. Εναν τρόπο δικό του, που εμπεριείχε και μία επιθετικότητα περισσότερο προς τον εαυτό του και λιγότερο προς τους άλλους».

Την τελευταία του επίθεση ο Αρτώ τη φυλάει για όλους εκείνους, που αναφέρονται στο κοινό γούστο. Ολους εκείνους που του φόρεσαν την ταμπέλα του «αιρετικού» στο όνομα του κοινού γούστου. «Του κοινού γούστου, που φθονεί και αποκλείει τον ξεχωριστό, τον λαμπερό, τον σπάνιο - εκείνον που φέρει μια υγεία τέτοια που η κοινωνία δεν μπορεί να αντέξει».



«Το κοινό γούστο είναι κάτι που με ενοχλεί. Αγαπώ το προσωπικό γούστο, που οδηγεί ίσως σε μία συζήτηση και διαμάχη με τον διπλανό σου», σχολιάζει η Ιόλη. Αυτή τη συζήτηση επιζητά και στον τρόπο που δουλεύει. «Πιστεύω σε ένα θέατρο που να υπάρχει αλληλοσεβασμός ανάμεσα στους ανθρώπους που δουλεύουν μαζί. Ενα θέατρο συνόλου», μου τονίζει προσθέτοντας ότι αγαπά τους σκηνοθέτες με προσωπικό στίγμα. Οσον αφορά στη φόρμα, η Ιόλη ανήκει στους νέους σκηνοθέτες, που τους ενδιαφέρει η ρεαλιστική εκφορά του λόγου και όχι μία φορμαλιστική, πειραματική προσέγγιση. «Μου αρέσει ο τρόπος εκφοράς που θυμίζει πραγματική ζωή κι αυτό έχω σπουδάσει και στο Λονδίνο. Με ενδιαφέρει όμως και το να τοποθετεί κάποιος ένα κλασικό έργο σε ένα πιο άχρονο τοπίο. Δεν εννοώ μία ακαδημαϊκή προσέγγιση όταν μιλάω για ρεαλισμό», μου εξηγεί.

Η ίδια αυτό το όραμά της για ένα θέατρο συνόλου παλεύει να το κάνει πράξη. Χαρακτηριστική είναι η συνεργασία της μαζί με ακόμα έντεκα ξένους σκηνοθέτες στο πλαίσιο της διεθνούς πλατφόρμας World Wilde Lab, που δημιουργήθηκε το 2011 στη Νέα Υόρκη. «Η ομάδα αυτή των δώδεκα σκηνοθετών δημιουργήθηκε από μία μεγαλύτερη ομάδα 70 σκηνοθετών, που συμμετείχαν σε αυτό το εργαστήριο. Σίγουρα πολλοί θεωρούν ότι δεν είναι εφικτή η συναπόφαση όταν έχουμε να κάνουμε με θέατρο και ίσως και μέσα από αυτόν τον διάλογο να μετατοπίζεται και ο στόχος του να εκφραστεί, όπως θέλει, ο κάθε καλλιτέχνης προσωπικά», παρατηρεί η Ιόλη και καταλήγει: «Η αλήθεια είναι ότι είναι πολύ δύσκολο αυτό το στοίχημα. Δεν τα καταφέρνουμε πάντα, αλλά τις φορές που τα καταφέρνουμε νιώθουμε ότι δεν είμαστε μόνοι. Για μένα σημασία έχει που το προσπαθούμε».